महोत्तरी — नेपालमा संघीयता स्थापना र मधेसी जनताको अधिकार सुनिश्चित गर्न भएको लामो संघर्षमा महोत्तरीका नेता अभिराम शर्मा एक प्रभावशाली र चर्चित पात्रका रूपमा देखिन्छन्। मधेस आन्दोलनका विभिन्न चरणमा सक्रिय भूमिका निर्वाह गरेका शर्माको राजनीतिक यात्रा संघीयता प्राप्ति, प्रदेश संरचनाको स्थापना र त्यसको कार्यान्वयनसँग प्रत्यक्ष रूपमा गाँसिएको छ।
२०६० को दशकपछि मधेसमा उत्पन्न राजनीतिक चेतनाले राज्य संरचनामा गम्भीर प्रश्न उठायो। नागरिकता, समावेशिता, समान प्रतिनिधित्व, भाषा र पहिचानका मुद्दा मधेस आन्दोलनको केन्द्रमा थिए। यही आन्दोलनको पृष्ठभूमिमा अभिराम शर्मा सक्रिय राजनीतिमा उदाएका हुन्।

महोत्तरी जिल्लालाई केन्द्र बनाएर उनले आन्दोलनका बेला जनसभा, विरोध प्रदर्शन, संगठन निर्माण र राजनीतिक चेतना फैलाउने काम गरे। उनका सहकर्मी र समर्थकहरूका अनुसार शर्मा “आन्दोलनको मैदानमा उभिएर नेतृत्व गर्ने” नेतामध्ये एक थिए। मधेस आन्दोलनलाई केवल भावनात्मक असन्तुष्टिमा सीमित नराखी संविधान, संघीयता र राज्य पुनर्संरचनाको मुद्दासँग जोडेर अघि बढाउनुपर्ने धारणा उनले निरन्तर राख्दै आएका थिए।

नेता शर्माका अनुसार संघीयता मधेसी जनताको अधिकार, पहिचान र राजनीतिक सहभागिता सुनिश्चित गर्ने प्रमुख आधार रहेको हो। उनी सार्वजनिक मञ्चहरूमा बारम्बार “संघीयता बिना मधेसका समस्या समाधान सम्भव छैन” भन्ने धारणा व्यक्त गर्दै आएका थिए।

संविधान निर्माणको प्रक्रियामा मधेसी समुदायका माग पर्याप्त रूपमा सम्बोधन नभएको भन्दै भएको आन्दोलनमा पनि उनी सक्रिय देखिए। प्रदेश सीमांकन, जनसंख्याको आधारमा प्रतिनिधित्व, नागरिकता समस्या र प्रदेश सरकारलाई अधिकार सम्पन्न बनाउने विषयमा उनले मधेस केन्द्रित दलहरूको साझा आवाजलाई बलियो बनाउन भूमिका खेलेका थिए।

संघीय संरचना लागू भएपछि नेता शर्मा मधेस प्रदेश सभा सदस्य बने। त्यसपछि उनी मधेस प्रदेश सरकारको सामाजिक विकास राज्य मन्त्री नियुक्त भए। मन्त्रीको जिम्मेवारीमा रहँदा उनले संघीयताको अनुभूति जनस्तरसम्म पुर्‍याउनुपर्ने धारणा राख्दै शिक्षा, स्वास्थ्य, महिला, दलित, अपाङ्गता भएका व्यक्ति तथा सीमान्तकृत समुदाय लक्षित कार्यक्रमहरूलाई प्राथमिकतामा राख्ने प्रयास गरेका थिए।
उनको कार्यकालमा सामाजिक विकास मन्त्रालयअन्तर्गत विद्यालय पहुँच विस्तार, सामाजिक सुरक्षा, स्वास्थ्य सेवा सुदृढीकरण र स्थानीय तहसँग समन्वयमा कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने नीति लिइएको थियो।

मधेस आन्दोलनको क्रममा राज्य को दमन, मुद्दा–मामिला र राजनीतिक दबाब खेप्नुपरेका नेतामध्ये अभिराम शर्मा पनि एक हुन्। उनको राजनीतिक जीवन विवादरहित भने रहेन। मधेस आन्दोलनको क्रममा महोत्तरीमा करिब आधा दर्जन आन्दोलनकारी प्रहरी को गोलि को सिकार भए र मधेसको अधिकार को लडाइमा आफ्नो ज्यान गुमाए । आन्दोलन दिनप्रती दिन उग्र बन्दै गयो र एक दिन महोत्तरीमा सशस्त्र प्रहरीका असैइ थमनबिक को अस्पतालमा उपचार गराउन लागिरहेको बेला महोत्तरी को सनुखडामा हत्या भयो । सनुखडा गाउँ महोत्तरी गाउँपालिकामा पर्छ जहाको एक जना आन्दोलनकारीको प्रहरी को गोलि लागेर मृत्यु भएको थियो । यता प्रहरी असैइ को हत्या मुद्दामा महोत्तरीका मधेस आन्दोलनको अगुवा नेताहरुको नाम राख्यो र नेता शर्मा महोत्तरी बाट प्रदेशसभा सदस्य रहेकै बेला अदालत मा हाजिर भएका थिए र उनी साधारण तारिखमा रिहा भएका थिए । पछि जिल्ला अदालत महोत्तरी को फैसलापछि उनलाई जन्मकैद सजाय सुनाइएपछि उनको भूमिका र योगदानबारे व्यापक बहस सुरु भएको छ।

यसै सन्दर्भमा उनका समर्थकहरूको दाबी छ कि मधेस आन्दोलनका अगुवा भएकै कारण राज्यले अभिराम शर्मामाथि झुठा मुद्दा लगाएर जन्मकैदको फैसला दिलाएको हो। समर्थकहरूका अनुसार आन्दोलनका बेला मधेसी नेताहरूलाई कमजोर पार्न र आन्दोलनलाई दबाउन राज्यले मुद्दा लगाउने रणनीति अपनाएको थियो, जसको सिकार शर्मा पनि बनेका हुन्।
उनीहरू भन्छन्, “संघीयता र मधेसी अधिकारको पक्षमा खुलेर उभिएका नेताहरूलाई अपराधीकरण गर्ने प्रयास भयो। अभिराम शर्मामाथिको मुद्दा पनि राजनीतिक प्रतिशोधको परिणाम हो।” समर्थकहरूका अनुसार अदालतको फैसला अन्तिम सत्य नभई राजनीतिक सन्दर्भ र आन्दोलनको पृष्ठभूमिमा हेर्नुपर्ने विषय हो।
समर्थकहरू भने आन्दोलनको कठिन परिस्थितिमा भएका घटनालाई अलग सन्दर्भमा मूल्यांकन गर्नुपर्ने तर्क गर्छन्। उनीहरूका अनुसार मधेस आन्दोलनको समयमा भएको राज्य दमन, सुरक्षा निकायको कठोरता र राजनीतिक अस्थिरताले धेरै घटना जन्माएका थिए, जसको सम्पूर्ण जिम्मा मधेस आन्दोलन को अगुवा माथी थोपार्नु न्यायसंगत होइन।
नेता शर्मा तत्कालीन लोसपा नेपाल का मधेस प्रदेस का संसदिय दलका नेता समेत थिए । यता प्रदेश सरकारभित्र रहँदा उनले संघीयताको रक्षा र सुदृढीकरणका लागि आवाज उठाएको समर्थकहरूको भनाइ छ। प्रदेश अधिकार कटौती, बजेट सीमितता र संघीय हस्तक्षेपका विषयमा उनले असन्तुष्टि जनाउँदै आएका थिए।
समग्रमा, अभिराम शर्माको राजनीतिक यात्रा मधेस आन्दोलन, संघीयता प्राप्ति र त्यसपछिको कार्यान्वयन प्रक्रियासँग गहिरो रूपमा जोडिएको छ। उनी मधेसी जनताको अधिकार, पहिचान र प्रतिनिधित्वका मुद्दालाई निरन्तर उठाउँदै आएका नेता हुन्।
उनको योगदानलाई समर्थकहरूले संघीयता प्राप्तिको संघर्षमा महत्वपूर्ण मान्छन् भने आलोचकहरूले उनको राजनीतिक र कानुनी विवादलाई जोडेर प्रश्न उठाउने गरेका छन्। विशेषगरी, मधेस आन्दोलनका अगुवा भएकै कारण राज्यले झुठा मुद्दा लगाएर जन्मकैदको फैसला दिलाएको समर्थकहरूको दाबी ले उनको जीवन र राजनीति बहस को विषय बनेको छ ।
नेता शर्मा मधेसको समकालीन राजनीतिमा प्रभावशाली पात्र हुन्। संघीयता र मधेसी जनअधिकारको आन्दोलनमा उनले खेलेको भूमिकालाई समर्थन र आलोचना दुवै कोणबाट हेर्नु आजको मधेस राजनीतिलाई बुझ्न अपरिहार्य देखिन्छ।